سه شنبه, 25 مهر 1396   27. محرم 1439
 
instagram twtr fbk telegram Aparat

تبیین قرآن - درس ششم: شئون قرآنیِ تبیین کنندگانِ وحی (قسمت نخست)

pdf2

 بسم الله الرحمن الرحیم

تبیین قرآن

   

درس‌گفتارهایی از: مسعود بسیطی

با اهتمام: زهرا مرادی

 

در دوره تبیین قرآن ، درباره‌ی چگونگی تبیین قرآن و نحوه‌ی بهره‌مندی از هدایت این کتاب نورانی سخن خواهیم گفت؛ و به این موضوع می‌پردازیم که چگونه می‌توان منظور حقیقی خدا را از کلامش دریافت. این مبحث در هشت گفتار و طی هشت هفته‌ی متوالی جهت استفاده‌ی علاقمندان ارائه می‌گردد.    

 

درس ششم: شئون قرآنیِ تبیین کنندگانِ وحی  (قسمت نخست)

 

در جلسات گذشته به این جمع بندی رسیدیم که برای بهره‌مندی از هدایت و برکات قرآن کریم باید به مبیّن کلام وحی مراجعه کنیم. این کار، نه تنها عقلانی و منطقی است؛ بلکه فرمان خود خداوند است. خدای متعال برای هر عصری مبیّنی زنده تعیین کرده تا مردم به او مراجعه کنند. پیامبر نیز هدایت آدمیان را تا قیام قیامت در گرو تمسّک و مراجعه‌ی مردم به مبیّن قرآن دانسته است.

خداوند متعال در قرآن کریم، از شئون دیگری نیز یاد می‌کند که همگی بر لزوم مراجعه‌ی مردم به مبیِّن قرآن - یعنی اهل بیت علیهم السلام - تاکید دارند. در این درس و درس آینده، با برخی از شئون قرآنیِ تبیین کنندگان کلام وحی آشنا می‌شویم:

 

Bullets الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم  (راسخان و ریشه داران در علم):

در جلسه‌ی نخست گفتیم در قرآن کریم آیات متشابهی وجود دارد که به فرموده‌ی خداوند حکیم، تأویل آنها را تنها «راسخان در علم» می‌دانند. [1] قطعا «راسخ بودن در علم»، یکی از شئون رسول مکرّم خداست؛ چراکه خداوند متعال، قرآن را بر پیامبر نازل فرموده و به صراحت ایشان را مُبیِّن قرآن معرفی فرموده است.

اما از آنجا که کلمه‌ی «راسخون»، جمع است، به جز رسول خدا، شامل فرد یا افراد دیگری نیز می‌شود. برای آنکه بدانیم «راسخان در علم» دقیقا چه کسانی هستند، باید سراغ تبیین کنندگان قرآن برویم تا این واژه‌ی قرآنی را برای مردمان تبیین و شفّاف سازند. در جلسات سوم و چهارم با تبیین کنندگان قرآن که از سوی خدای متعال انتخاب شده‌اند، آشنا شدیم و دانستیم این شأن به اهل بیت علیهم السلام اختصاص دارد. حال ببینیم ایشان مُراد خداوند از «راسخان در علم» را چگونه تبیین می‌کنند.

امیر مؤمنان  دومین مبیِّن پس از رسول خدا - ذیل این آیه می‌فرماید: "راسخان در این آیه تنها یک نفر نیست. پیامبر خدا از آنهاست. خداوند علم آن (قرآن) را به پیامبر عطا کرده و ایشان هم به من تعلیم فرمود. این علم برای همیشه در (امامان) از نسل ما باقی است."[2]

امام جعفر صادق  ششمین مبیّن پس از رسول خدا  هم چنین می‌فرماید: "در میان راسخان در علم از همه برتر پیامبر است که خدای عزّ و جلّ همه‌ی آنچه بر او نازل فرموده از تنزیل و تأویل به ایشان تعلیم فرمود و هیچ چیزی نیست که خداوند بر پیامبر نازل کرده باشد ولی تأویلش را به ایشان نیاموخته باشد. جانشینان و اوصیای پیامبر هم همه‌ی آن علم را دارا هستند." [3]

"راسخان در علم ما خاندان پیامبر هستیم. خدا به بقیه امت دستور داده که بگویند: «آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِندِ رَبِّنَا [4]یعنی: ما بدان ایمان آوردیم. همه از جانب پروردگار ماست» و تسلیم ما اهل بیت باشند و در امور خویش به ما رجوع کنند. چون خداوند فرموده «وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِی الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِینَ یَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ[5]  یعنی: و اگر آن را به پیامبر و به صاحبان امر ارجاع می‌دادند، به یقین کسانی از آنها که می‌توانند استنباط کنند، می‌فهمیدند»"[6]

در جلسه‌ی اول و دوم به نمونه‌هایی از آیات متشابه اشاره کردیم و این تذکر را دادیم که به فرموده‌ی خداوند متعال، تنها «راسخان در علم» تأویل این آیات را می‌دانند.

در ادامه به بررسی دو مورد از آیات متشابه که توسط «راسخان در علم» تبیین گردیده، می‌پردازیم:

-     نمونه‌ی نخست: "إِنَّهُمْ عَن رَّبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَّمَحْجُوبُونَ"[7] یعنی: آنها (در روز قیامت) از خدا محجوب هستند.

و این سوال مطرح شد که: آیا به راستی عده‌ای در روز قیامت از دید خداوند مخفی می‌مانند؟!

امام رضا علیه السلام به عنوان یکی از «راسخان در علم» چالشِ مطرح شده در این آیه را اینچنین تبیین کرده است:

"خداوند تبارك و تعالى به مكان‌دار بودن که در آن حلول کند توصیف نمى‌شود تا بندگانش از او مخفى باشند؛ بلكه آیه به این معناست كه آنها از «ثواب» پروردگارشان محجوب هستند (عن ربهم لمحجوبون = عن ثواب ربهم لمحجوبون)"[8].

 

-     نمونه‌ی دوم: "وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفّا صَفّا"[9] یعنی: و (روز قیامت) پروردگارت و فرشتگان، دسته دسته می‌آیند.

و این سوال مطرح شد که: آیا به راستی خداوند آمد و شد می‌کند و راه می‌رود؟!

تأویل این آیه را امام رضا علیه السلام اینچنین بیان فرموده است:

"خداوند متعال منزّه است از آنكه با آمدن و رفتن توصیف شود. او بالاتر از انتقال است. معناى آیه این است كه «امر» پروردگارت مى‏آید (جاء ربّک = جاء امر ربّک)"[10].

 

نتیجه آنکه: خداوند متعال برای تبیین کلام خود، افرادی را در نظر گرفته که «راسخ در علم» هستند و تأویل کلامش را کسی جز ایشان نمی‌داند. به فرموده‌ی مبیِّن قرآن، راسخان در علم، اهل بیت علیهم السلام هستند. هر که به دنبال تأویل کلام وحی است، ناگزیر باید به ایشان «مراجعه» کند.

 

 Bullets مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب (حاملان علم):

خداوند متعال در آیه‌ای از قرآن کریم، عبارت "مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب"[11] یعنی «کسی که علم کتاب نزد اوست»، را به کار برده است.

وقتی از پیامبر درباره‌ی مقصود خدای تعالی از این عبارت سوال شد، ایشان به عنوان مبیّن قرآن چنین پاسخ داد: "مقصود خداوند از «مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب»، برادرم، علی بن ابیطالب است". [12]

امام محمد باقر – پنجمین مبیِّن پس از رسول خدا  نیز در توضیح «مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب» چنین فرموده: "کسی که علم کتاب نزد اوست ما (اهل بیت) هستیم و علی نخستین ما و افضل و برترین ما پس از رسول خداست" [13].

امام حسین  سومین مبیّن پس از رسول خدا  نیز می‌فرماید: "ما (اهل بیت) کسانی هستیم که علم کتاب نزد ماست؛ و بیان آنچه در قرآن آمده پیش ماست؛ و آنچه نزد ماست پیش هیچ کس دیگر از خلق خدا نیست؛ چون ما اهل سرّ خدا هستیم ... ما اهل خداییم و وارثان رسول خداییم"[14].

 

نتیجه آنکه: خداوند متعال، علم کتاب را نزد افراد خاصی قرار داده است. به فرموده‌ی مبیِّن قرآن، آنان که علم کتاب نزدشان است، اهل بیت علیهم السلام هستند. لذا هر کس به دنبال بهره‌مندی از علم و هدایت قرآن است، باید به این افراد «مراجعه» کند.

 

 Bullets الّذین اوُتوا العِلم (صاحبان علم):

خداوند می‌فرماید: "قرآن، آیاتی است روشن در سینه‌ی كسانی كه به آنها علم داده شده"[15]. در واقع قرآن، بیّنه و شفاف است؛ اما نه برای همگان. بلکه برای «الّذین اوُتوا العِلم» یعنی آنان که خداوند به ایشان علم عطا فرموده است.

امام باقر – پنجمین مبیِّن قرآن، پس از رسول خدا – پس از آنکه این آیه را تلاوت کرد، خطاب به ابوبصیر (یکی از یارانش) فرمود: "به خدا سوگند ای ابا محمد! خداوند نفرمود قرآن، آیاتی است میان دو جلد قرآن؛ (بلکه فرمود قرآن، آیاتی است روشن در سینه‌ی کسانی که به آنها علم داده شده)". سپس ایشان در پاسخ به ابوبصیر که پرسید مقصود از «الّذین اوُتوا العِلم» چه کسانی هستند؟ فرمود: "انتظار داری جز ما (اهل بیت) چه کسانی باشند؟"[16] "مقصود از این آیه، فقط ما امامان هستیم"[17]

 

نتیجه آنکه: مقصود از قرآن، کلمات نوشته شده بین دو جلد قرآن نیست؛ بلکه قرآن، آیات روشنی است که در سینه‌ی کسانی که به ایشان علم عطا شده، قرار دارد. به فرموده‌ی مبیّن قرآن، این صاحبان علم، اهل بیت علیهم السلام هستند. لذا هر کس به دنبال روشن شدن آیات قرآن است، ناگزیر باید به ایشان «مراجعه» کند.

 

Bullets نکات مهم این جلسه:

    -   برخی از شئون قرآنیِ تبیین کنندگان کلام وحی عبارتند از

           o الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم (راسخان و ریشه داران در علم)

           مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب (حاملان علم)

           الّذین اوُتوا العِلم (صاحبان علم)

    -   خداوند می‌فرماید تأویل آیات متشابه را جز ریشه داران در علم کسی نمی‌داند: (الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم)

    -   خداوند می‌فرماید علم کتاب، نزد افراد خاصی قرار دارد: (مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب)

    -   خداوند می‌فرماید قرآن، آیات روشنی است که در سینه‌ی صاحبان علم جای گرفته است: (الّذین اوُتوا العِلم)

    -   به فرموده‌ی مبیِّن قرآن، مقصود خداوند از «راسخان در علم»، «حاملان علم» و «صاحبان علم» اهل بیت علیهم السلام هستند.

 

[درس قبلی ]        [درس بعدی ] 

 www.mohammadivu.org.MOHR

 



[1] -  "هُوَ الَّذِیَ أَنزَلَ عَلَیْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ" یعنی: اوست کسی که این کتاب را بر تو نازل کرد؛ قسمتی از آن، آیات محکم است. آنها اساس کتابند؛ و بخشی دیگر متشابهاتند. اما آنها که در قلوب‌شان کجی و انحراف است، به دنبال متشابهاتند، برای فتنه‌جویی و طلب تأویل آن. با آنکه تأویل آن را جز خدا و راسخان در علم کسی نمی‌داند. می‌گویند: «ما بدان ایمان آوردیم. همه (چه محکم و چه متشابه) از جانب پروردگار ماست» و جز خردمندان متذکر نمی‌شوند: قرآن کریم، سوره آل عمران، آیه 7.

[2] -  "... وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم‏ لَیْسَ بِوَاحِدٍ رَسُولُ اللَّهِ مِنْهُمْ أَعْلَمَهُ اللَّهُ إِیَّاهُ فَعَلَّمَنِیهِ رَسُولُ اللَّهِ ص ثُمَّ لَا تَزَالُ فِی عَقِبِنَا إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَة": بحارالانوار، ج 26، ص 64.

[3] -  "رَسُولُ‏اللَّهِ (صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏ آله) أَفْضَلُ الرَّاسِخِینَ فِى الْعِلْمِ قَدْ عَلَّمَهُ اللَّهُ ـ عَزَّوَجَلَّ ـ جَمِیعَ مَا أَنْزَلَ عَلَیهِ مِنَ التَّنْزِیلِ وَ التَّأوِیلِ وَ مَا كَانَ اللَّهُ لِینْزِلَ عَلَیهِ شَیئا لَمْ یعَلِّمْهُ تَأوِیلَهُ وَ أَوْصِیاؤُهُ مِنْ بَعْدِهِ یعْلَمُونَهُ كُلَّه": بحارالانوار، ج 89، ص 92.

[4]-  قرآن کریم، سوره آل عمران، آیه 7.

[5]-  قرآن کریم، سوره نساء، آیه 83.

[6] -  بحارالانوار، ج 33، ص 155.

[7] -  قرآن کریم، سوره مطففین، آیه 15.

[8] -  "إن اللّه تبارك و تعالى لایوصف بمكان یحل فیه فیحجب عنه فیه عباده ولكنه یعنى إنهم عن ثواب ربهم لمحجوبون": عیون اخبار رضا (ع)، ج 1، ص125.

[9] -  قرآن کریم، سوره فجر، آیه 22.

-  "إنّ اللّه تعالى لا یوصف بالمجى‏ء و الذّهاب، تعالى عن الانتقال، و إنّما یعنى بذلك: و جاء أمر ربّك": عیون اخبار رضا (ع)، ج 1، ص125.

[11] -  قرآن کریم، سوره رعد، آیه 43.

[12] -  "سألت رسول الله عن قوله تعالی ... قل کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب قال ذاک اخی علی بن ابی طالب": وسائل الشیعه، ج 27، ص 188. همچنین مردم بارها از مبیّن قرآن – رسول خدا – شنیده بودند که فرمود: "أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا" یعنی: من شهر علم هستم و علی درِ آن: عیون اخبار رضا (ع)، ج 2، ص 66.

[13] -  "«وَ مَنْ عِندَهُ عِلْمُ الْكِتَاب» قال ایانا عنی و علی اولنا و افضلنا و خیرنا بعد النبی ص": بحارالانوار، ج 39، ص 91.

[14] -  "نحن الذین عندنا علم الکتاب و بیان ما فیه و لیس عند احد من خلقه ما عندنا لانا اهل سر الله": بحارالانوار، ج 44، ص 184.

[15] -  "بَلْ هُوَ آیاتٌ بیّناتٌ فِی صُدُورِ الّذین اوُتوا العِلمَ": قرآن کریم، سوره عنکبوت، آیه 49.

[16] -  "أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع‏ فِی هَذِهِ الْآیَةِ- بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ‏ ثُمَّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ یَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا قَالَ بَیْنَ دَفَّتَیِ الْمُصْحَفِ قُلْتُ مَنْ هُمْ جُعِلْتُ فِدَاكَ قَالَ مَنْ عَسَى أَنْ یَكُونُوا غَیْرَنَا": کافی، ج 1، ص 214.

[17] -  "أَبِی جَعْفَرٍ ع‏ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ‏ بَلْ هُوَ آیاتٌ بَیِّناتٌ فِی صُدُورِ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ قَالَ نَحْنُ الْأَئِمَّةُ خَاصَّةً": بحارالانوار ، ج 23، ص 202.

 

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه سازی

 
با عضويت در خبرنامه پايگاه علمي فرهنگي محمد (ص) از آخرين مطالب سايت باخبر شويد.
 
امروز:امروز:1036
این هفته:این هفته:5640
در مجموع:در مجموع:2340987
Center
Pagerank