پنج شنبه, 30 شهریور 1396   29. ذی الحجه 1438
 
instagram twtr fbk telegram Aparat

شیعه کیست و چه می گوید؟ -درس سوم: توحید؛ بنیادی‌‌ترین اصل اعتقادیِ شیعه

بسم الله الرحمن الرحیم

شیعه کیست و چه می‌گوید ؟

 

درس گفتارهایی از: مسعود بسیطی

با اهتمام: زهرا مرادی

 

در دوره‌ی «شیعه کیست و چه می‌گوید؟ » درباره‌ی ظهور تشیّع و مبانیِ اعتقادیِ شیعه و در واقع حقیقت اسلام ناب محمّدی سخن خواهیم گفت.

   

درس سوم: توحید؛ بنیادی‌‌ترین اصل اعتقادیِ شیعه

در جلسه‌ی گذشته درباره‌ی مبانیِ تفکر شیعی صحبت شد. گفتیم شیعه کسی است که مجموعه‌ی رفتار، گفتار و نیّاتش بر پایه‌ی دو اصل اساسیِ «عقل» و «علم» باشد. عقل، در مکتب تشیّع، ابزار تشخیص درست از نادرست است و با مفاهیمی همچون هوش، منطق، تخصص و ... تفاوت دارد. پرستش و عبادتی که بدون عقل باشد، ارزشی ندارد و رفتاری مستحق پاداش الهی است که از روی عقل صورت گرفته باشد. علم نیز در آموزه‌های شیعی با تعاریف مکاتب دیگر متفاوت است. در مکتب تشیّع، علم با دانش و تخصص بشری یکی نیست. بلکه نوری است که سبب روشناییِ روح و رسیدن به فهم و معرفت گردد. چنین علمی سبب تعالیِ روحیِ فرد می‌‌شود و ارزش و جایگاهش را نزد خدای متعال ارتقا می‌‌بخشد. از آنجا که این علم، از وجدانیات است، تعریفش در قالب کلمات دشوار است اما از روی آثار و نشانه‌هایش می‌‌توان فهمید آنچه شخص فرا گرفته علم بوده یا خیر. به عنوان مثال، یکی از نشانه‌های علم حقیقی، تواضع فرد در مقابل حق است و کسی که اینچنین نباشد، عالِم محسوب نمی‌‌شود.

از این جلسه، به بررسی اصول اعتقادی شیعه می‌‌پردازیم:

   

اصل اول در اعتقادات شیعی: توحید

بنیادی‌ترین اصل اعتقادی در اسلام، «توحید» به معنای یکتا و بی‌مانند دانستن خداوند و همچنین بی‌شریک بودن او در خَلق جهان است.

نخستین جملات حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم در آغاز دعوت مردم به اسلام، حاوی اقرار و شهادت بر یکتایی خدا و دوری از شرک بود.[1] آیات متعددی نیز در قرآن کریم بر توحید دلالت دارند. به عنوان نمونه به آیات زیر توجه بفرمایید:

-    قُل هُوَ اللهُ أحَد[2]: بگو او خدای یکتاست.

-    لا إلٰه إلّا الله[3]: هیچ خدایی جز الله نیست.

-    إلٰهُکُم إلٰهٌ واحِد[4]: همانا خدای شما خدای یکتاست.

شیعه، مانند همه‌ی انسانهایی که از روی شناختِ خدادادیِ‌شان[5] می‌‌یابند که خالقی یکتا دارند،[6] معتقد است خدای یکتا و یگانه، خالق و مالک همه‌ی ما و اشیاء و اشخاص در عالم است؛[7] همه‌ی موجودات به خواست و اراده‌ی او خلق شده‌اند[8] و برای یکایک آنها هدف و مقصدی قرار داده شده؛[9] صاحب اختیاری که شایسته‌ی عبودیت و پرستش است.[10] خالقی که از چیزی هست نشده[11] و هیچ چیز – نه در خیال و نه در واقعیت - مثل و مانند او نیست؛[12] قیّومی که با همه‌ی وجود می‌‌یابی که هست اما نمی‌‌فهمی که چیست؛ گرداننده‌ای که دقیق‌‌ترین و باریک‌‌ترین بخش اوهام نیز به او نفوذی ندارد[13] تا بتواند بر خداوند متعال احاطه پیدا کند.[14]

و اگر نباشد احاطه‌ای پس چگونه بشناسم خالقم را؟ چراکه لازمه‌ی شناخت هر چیز، احاطه بر آن است.اما حتی عقلها و وهمهای ژرف اندیش نیز بر خدا کوچک‌ترین راهی ندارد چه رسد به احاطه بر خالق عوالم!

و اگر نباشد شناختی، پس چگونه عبادت کنم او را که نمی‌‌شناسمَش؟! چراکه لازمه‌ی عبودیت، شناخت معبود است و اینکه بدانی چه رفتاری موجب خوشنودی‌اَش می‌‌شود و چه چیز نارضایتی‌اَش را به همراه می‌‌آورد.

ببینیم شیعه در شناخت خدا چه می‌‌گوید؟

   

خداشناسی در شیعه:

ارزش هر مکتب، به نوع و کیفیت معرفی خدا، انسان و رابطه‌ی مخلوق با خالق است. تا زمانی که آدمی خالق خود و جایگاه خود را در مقابل او نشناسد، نمی‌تواند با شیوه‌ای صحیح با آفریدگارش ارتباط برقرار کند و عبودیت او را آنچنان که شایسته و مورد رضایتش است، به جای آوَرَد. به عبارت دیگر، اولین مرحله در دین داری، شناخت (معرفت) خداوند است[15] و در مکتب تشیّع، مقدمه‌ی این شناخت، شناخت «خود» است. رسول خاتم می‌‌فرماید:

«هر که خود را بشناسد، به تحقیق که مالکِ پرورش دهنده‌ی خود را می‌شناسد.»[16]

حال، ببینیم درباره‌ی خود، چه شناختی داریم؟

   

خودشناسی در شیعه:

«من» دارای دست، پا، چشم، گوش، قلب، کلیه، مغز، ... غریزه، احساس، عاطفه، هوش، قوه‌ی تفکر، ... هستم. اما آیا می‌‌توانم بگویم «من» مجموع اینهایی که نام بردم، هستم؟

آیا وقتی حیات جسمم به پایان می‌‌رسد، «من» دیگر وجود ندارم؟

اگر نبود صحبت مربیان الهی که گفته‌اند بعد از اینکه انسان می‌‌میرد و حیات جسمانی‌اَش به پایان می‌‌رسد، روحش همچنان به زندگی ادامه می‌‌دهد، جواب این سوال را چه می‌‌دادیم؟ آیا می‌‌توانستیم با اطمینان بگوییم آدمی یک بُعد روحانی هم دارد که پس از مرگِ جسمانی همچنان به حیاتش ادامه می‌‌دهد؟

می‌بینید؟ ما حتی درباره‌ی وجود خودمان هم آنقدر شناخت نداریم که بتوانیم درباره‌ی ماهیت‌‌‌مان بی هیچ شک و شبهه‌ای توضیح دهیم. با این حساب چگونه می‌‌خواهیم پروردگاری را که نه تنها ما، بلکه آسمان‌ها و زمین و همه‌ی موجودات را خلق کرده، بشناسیم؟‌

برگردیم به موضوع خودشناسی!

من کیستم؟

آیا حالا که وجودم به جسم وابسته نیست، می‌‌توانم بگویم ماهیت «من» روح است؟

به «منِ» واقعیِ خود مراجعه کنیم و به سوال زیر پاسخ دهیم:

آیا «من» روح هستم؟       یا اینکه روح به «من» تملیک شده؟!

«من» وجودی هستم که به اراده و فضل خالقم، از نیست خلق شدم و پس از آنکه واجد نعمت حیات شدم، نعمت‌های دیگری نیز به «من» تملیک شد. نعمت‌هایی همچون جسم، احساسات، روح، علم، عقل، اختیار، ... پس خودِ واقعی «من» هیچ چیز از خود ندارد و هیچ کدام از اینها که برشمردیم نیز نیست؛ بلکه همه‌ی آنها دارایی‌هایی است که خداوند مهربان به «من» بخشیده و هر لحظه که اراده کند هر کدام را که بخواهد، پس می‌‌گیرد.

بی آنچه خالقم به من بخشیده، «من» هیچ نیستم! فقر مطلق!

جیره خواری هستم که دیگری روزی‌اَم را می‌دهد؛ نیازمند ناتوانی هستم که به قدرتِ بی‌نیازی اتّصال و اتّکا دارم؛ از خود هیییچ ندارم.

لختی از دنیای غافل کننده‌ای که خود را در آن غرق کرده‌ایم و به طمع رفع عطش، از آب شور آن بسیار نوشیده‌ایم جدا شویم.

آیا نمی‌یابیم مخلوق، پرورش یافته، بنده و نیازمندیم؟

آیا فقر ذاتی و ناتوانیِ خویش را وجدان نمی‌کنیم؟

آیا جز این است که خالق، رازق، مالک و پرودگارمان، بی نیاز، قدرتمند، بخشنده، بخشاینده، عزیز و عظیم است؟

...

ببینید علی بن ابیطالب چه زیبا در سایه‌ی خودشناسی، خداشناسی را بیان فرموده:

«مَوْلاىَ یا مَوْلاىَ اَنْتَ الْمالِكُ وَ اَنَا الْمَمْلُوكُ وَهَلْ یرْحَمُ الْمَمْلُوكَ اِلا الْمالِكُ

مولاى من، ای مولای من! تویى مالک، و منم مملوک؛ و آیا کسی رحم می‌كند بر مملوک، جز مالک؟

مَوْلاىَ یا مَوْلاىَ اَنْتَ الْقَوِىُّ وَ اَنَا الضَّعیفُ وَهَلْ یرْحَمُ الضَّعیفَ اِلا الْقَوِىُّ

مولاى من، ای مولای من! تویى نیرومند، و منم ناتوان؛ و آیا کسی رحم می‌كند بر ناتوان، جز نیرومند؟

مَوْلاىَ یا مَوْلاىَ اَنْتَ الْغَنِىُّ وَ اَنَا الْفَقیرُ وَهَلْ یرْحَمُ الْفَقیرَ اِلا الْغَنِىُّ

مولاى من، ای مولای من! تویى بى‌نیاز، و منم نیازمند؛ و آیا کسی رحم می‌كند بر نیازمند، جز بى‌نیاز؟

مَوْلاىَ یا مَوْلاىَ اَنْتَ الْباقى وَ اَنَا الْفانى وَ هَلْ یرْحَمُ الْفانىَ اِلا الْباقى

مولاى من، ای مولای من! تویى باقى، و منم فانى؛ و آیا کسی رحم می‌كند بر فانى، جز خداى باقى؟

مَوْلاىَ یا مَوْلاىَ اَنْتَ الْهادى وَ اَنَا الضّاَّلُّ وَهَلْ یرْحَمُ الضّاَّلَّ اِلا الْهادى

مولاى من، ای مولای من! تویى راهنما و منم گمراه و آیا کسی رحم می‌كند بر گمراه، جز راهنما؟ ...» [17]

آری؛ اینگونه است که در مکتب تشیّع، با مراجعه به خودِ واقعیِ خویش (خودشناسی)، به معرفت خدا (خداشناسی) می‌‌رسیم. چنین شناخت و معرفتی که تمامیِ انسانها واجدش هستند و با چنین شناختی به دنیا می‌‌آیند، در مکتب شیعه، «معرفت فطری» نام دارد.

   

معرفت فطری

خداوند مهربان از روی لطف و رحمت بی حدّش، شناخت و معرفت خود را به بندگانش مرحمت فرموده.[18]وگرنه از آنجا که ما مخلوقات ضعیف و ناچیز هیچ احاطه‌ای بر خالق نداریم، به خودیِ خود نمی‌‌توانستیم او را بشناسیم.[19]اگر می‌گوییم خدا یکتا و بی همتاست، اگر می‌یابیم بر هر کاری تواناست، اگر می‌دانیم بر احوال ما آگاه است، ... همه و همه بخشی از شناختی است که خود در وجود ما قرار داده است. به این معرفت اولیه که همه‌ی انسان‌ها با آن به دنیا می‌‌آیند «معرفت فطری» می‌‌گویند.[20]

بر اثر غفلت، گناه، حق ناپذیری و عقل گریزی، کم کم توجه آدمی از این شناخت، کم و کم‌تر می‌‌شود و حجاب و پوششی بر روی معرفتش قرار می‌‌گیرد. یکی از رسالت‌های فرستادگان الهی این است که در مرحله‌ی اول، با یادآوریِ فقر وجودی و قدرت و عظمت خداوند متعال، حجاب از معرفت فطریِ مردم بزدایند و در مرحله‌ی بعد به این معرفت، عمق ببخشند.[21] یعنی صفات و ویژگی‌های دیگری را از این خالق معرفی می‌‌کنند و شناخت و معرفت آدمی را نسبت به خداوند متعال بیشتر و بیشتر می‌‌نمایند.

صفاتی همچون رحمانیت، رحیمیت، خطاپوشی، عذرپذیری، شفا بخشی، ... که هر کدام از این اسماء و صفات الهی، معرفت ویژه‌ای از خداوند متعال در درون خود دارند که صفت یا اسم دیگر ندارد.

   

معرفت ذیل اسماء الهی

اسم، به معنای علامت و نشانه برای یک چیز است.[22] در مکتب شیعه و بر اساس آموزه‌های رسول خاتم و 12 جانشین بزرگوارش، خداوند متعال دارای 1001 اسم است.[23] اسماء الهی غیر از معنی لغوی، معنای عمیق‌تر و منحصر بفردی دارند که تنها با مراجعه به هدایتگر آسمانی قابل شناخت و درک است.

نکته‌ی قابل توجه اینجاست که: در ذیل هر یک از این اسم‌ها معرفتی خاص، ویژه و مستقل از معرفت نام‌های دیگر درباره‌ی خدای متعال نهفته است. انسان می‌‌تواند با توجهِ ویژه به معنا و مفهوم آن اسم الهی به معرفتی جدید و متفاوت از دیگر معارف الهی دست یابد و جان تشنه‌ی خود را سیراب نماید.

مثلا معرفتی که در ذیل اسم «رحمان» نهفته است با معرفتی که در ذیل اسم «رحیم» است، تفاوت دارد.

«رحمان» وجودی است که لطف، احسان و عطاکنندگی‌اَش نسبت به آن چه خلق کرده چنان است که اگر تمامی مخلوقاتش پشت به پشت هم بر علیه او برخیزند، او رزق‌شان را قطع نخواهد کرد.[24]

«رحیم» وجودی است که با کسانی که در مقابل حق، سر تسلیم فرود آورده‌اند، با مهربانی و بخششِ بیکران رفتار می‌‌کند. تا آنجا که به فرموده‌ی رسول رحمت و جانشینان پاکش هر آنچه از محبت و عاطفه و مهربانی میان همه‌ی موجودات - از جمله مادران نسبت به فرزندان‌شان - می‌‌بینید، تنها یک درصد از رحمت و لطف و مهربانیِ خداست؛ 99 جزء دیگرِ رحمت خود را برای مومنان ذخیره فرموده تا در آخرت با ایشان با کمال عطوفت و مهربانی و رحمت رفتار نماید.[25]

بنابراین، با آنکه رحمان، رحیم، جواد، رئوف، محسن، کریم، ... همگی به گونه‌ای بر لطف، احسان و مهربانی خدا اشاره دارند، اما هر کدام‌شان، به زاویه‌ای خاص از معرفت خدا اشاره می‌‌کنند که در دیگری نیست. با این وجود، مجموع معرفت این اسامی در نام «الله» جمع است!

   

معنای «الله»

لفظ جلاله‌ی «الله» که آن را در فارسی «خدا» و در انگلیسی «God»ترجمه می‌‌کنند، در مکتب تشیّع، جامع‌‌ترین نام خداوند متعال است. همچنانکه اشاره شد، این نام در برگیرنده‌ی تمام صفات و معارف موجود در دیگر اسماء الهی است و جز بر خدای متعال بر موجود دیگری اطلاق نمی‌گردد. لذا در اسلام، وقتی کسی بخواهد به «توحید» و یگانگی خدا اقرار نماید و در زمره‌ی یکتاپرستان قرار بگیرد، باید بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا الله» یعنی: شهادت می‌‌دهم که خدایی جز «الله» نیست.

از نظر واژه شناسی، کلمه‌ی «الله» از دو بخش «الـ» و «اله» تشکیل شده است. در زبان عرب، هنگامی که اسمی معرفه (شناخته شده) باشد، در ابتدایش «الـ» یا اصطلاحا «الف و لامِ تعریف» اضافه می‌‌شود. «الـ» ابتدای «الله» گواهیِ این موضوع است که همگان او را می‌‌شناسند. اما بخش دومِ واژه‌ی «الله» یعنی «اله» به معنای تحیّر است. یعنی با آنکه برای کسی غریبه و ناشناس نیست، اما در درک ذاتش حیران و سرگردانند.[26]

امیر مومنان علی بن ابیطالب در این باره می‌‌فرمایند:

«اللَّه، معبودى است که خلق در او حیرانند و به سویش سرگردان و شیدایند، اللَّه همان کسى است که از چشم‌ها پنهان و از حیطه‌ی افکار و اوهامِ بشریت خارج است.»[27]

امام باقر علیه السلام (پنجمین جانشین رسول خاتم) نیز اینچنین توضیح داده‌اند:

«الله، معبودی است که خلق از درک ماهیت و چیستی آن و همچنین از احاطه به کیفیتش عاجزند؛ عرب وقتی در مورد کسی واژه‌ی «اله» را به کار می‌برد که آن فرد در چیزی متحیر و سرگردان شود به گونه ای که علمش به آن احاطه نداشته باشد. «وله‌» ‌را هم وقتی به کار می‌‌برد که‌ ‌از‌ خوف ‌به‌ چیزی‌ پناه‌ ببرد؛ ‌پس‌ إله‌ ‌از‌ حواس‌ّ خلق‌ مستور و پوشیده ‌‌است‌.»[28]

بنابراین، «الله» معبودی است که با همه‌ی وجود می‌‌یابی «هست»؛ اما در چیستی و ماهیتش والَه و حیران و سرگردانی.

قیّومی است که می‌‌دانی هستی‌اَت از او و وابسته به اوست؛ اما از احاطه به کیفیتش عاجز و ناتوانی.

خالقِ رازقِ قادرِ عالمِ رئوفِ عادلِ شنوایِ بینایِ ... بخشاینده‌ای که قدرت و سلطه‌ی مطلق بر جهان هستی است.[29] هر زمان هر چه بخواهد همان می‌‌شود و هیچ قدرتی توانِ غلبه بر اراده‌اَش را نخواهد داشت.[30] در هیچ فعل و تغییری دستش بسته نیست و هر لحظه می‌‌تواند تقدیری را جایگزین تقدیری دیگر کند. در مکتب تشیّع، به چنین باور و اعتقادی نسبت به خدای یگانه، «بداء» گفته می‌‌شود.

   

ایمان به بَداء بالاترین درجه‌ی اعتقاد به توحید

«بداء» در لغت به معنای ابتدا کردن و از نو آغاز نمودن است.[31] همچنان که اشاره شد، در آموزه‌های شیعی «بداء» یعنی باز دیدن دست خدا برای انجام هر کاری و از نو آغاز کردنِ تقدیرات و تغییر سرنوشت‌ها. در قرآن کریم چنین می‌‌خوانیم:

«يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ»[32]

خدا آنچه را بخواهد محو يا اثبات می‌‏كند

برخی به غلط فکر می‌‌کنند خداوند سرنوشت‌ها و ارزاق را تقسیم کرده و چیزی هم که از پیش تعیین شده باشد، دیگر قابل تغییر نیست.[33] اما بر اساس اعتقاد به بَداء، دست خداوند پیوسته باز است (بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ)[34] و هر کاری را که بخواهد انجام دهد یا هر تقدیری را که اراده کند تغییر دهد، همان می‌‌شود.

کسی که نسبت به خالق آسمانها و زمین چنین باوری داشته باشد، هرگز احساس نا امیدی و بیچارگی نمی‌‌کند. چراکه می‌‌داند دست پروردگار در هیچ کاری بسته نیست. اگر خدا اراده کند مرده را زنده می‌‌کند؛ مریضی‌های جانکاه را شفا می‌‌دهد؛ مال و حشمت می‌‌بخشد؛ عزت و آبرو می‌‌دهد؛ ... پس با هر سختی و گرفتاری خود را نمی‌‌بازد و به افسردگی یا خودکشی نمی‌‌رسد؛ بلکه به آستان خالق قدرتمندش روی می‌‌آورد، دستان خالی‌اَش را به نشانه‌ی ضعف و بندگی به آسمان بلند می‌‌کند و با همه‌ی وجود از مالک و پرورش دهنده‌ی قدرتمندش می‌‌خواهد گره از کارش باز فرماید.

نکته‌ی دیگر در بحث بداء این است که توجه داشته باشیم تغییر مقدّرات و ثبت تقدیرات جدید، از جهل خداوند نیست که مثلا نتوانسته باشد شرایط را پیش بینی کند و بعدا به این نتیجه برسد که اگر فلان کار را کند بهتر است![35] بلکه از کمال حُرّیت و آزادی است. هیچ چیز او را محدود یا مجبور نمی‌‌کند؛ حتی آنچه که خود تقدیر نموده است.

در مکتب تشیّع، خداوند به چیزی برتر و بالاتر از اعتقاد به «بَداء» پرستش نشده است.[36]

 

خدای لا شریک و لا شبیه!

همه‌ی انسان‌ها با رجوع به فطرت خویش به خالق و قیّوم و گرداننده‌ی خود متوجه می‌‌شوند. گاهی نیز در شدائد و مشکلات، حجاب‌های غفلت کنار می‌‌رود و وجدان آدمی بیدار شده، متوجهِ قیّوم و گرداننده‌ی خود می‌‌گردد.[37]شناخت خداوند متعال از جانب ما محال و ممتنع است. بلکه تنها راه شناختش به دستور همان خالقِ لاشریک، مراجعه به هدایتگرانی است که خودِ خدا مربی توحیدشان ساخته است.[38] مربیانی همچون امیر مومنان که درباره‌ی خدا می‌‌فرمایند:

«سر آغاز دين، معرفت خداست

و كمال معرفت خدا، باور و تصدیق اوست

و كمال تصدیق خدا، شهادت به توحید (یگانگی) اوست

و كمال توحيد، اخلاص (خالص شدن برای او) است،

و كمال اخلاص، خدا را از صفات مخلوقات منزّه و جدا دانستن است ...

آن كس كه بگويد «خدا در چيست» او را در چيز ديگرى پنداشته

و كسى كه بپرسد «خدا بر روى چه چيزى قرار دارد» لاجرم جايى را خالى از او در نظر گرفته؛ در صورتى كه خدا همواره بوده، و از چيزى به وجود نيامده است.

با همه چيز هست، نه اينكه همنشين آنان باشد،

و با همه چيز فرق دارد نه اينكه از آنان جدا و بيگانه باشد.

انجام دهنده‌ی همه كارهاست، بدون حركت و ابزار و وسيله،

بينا بوده حتّى از آن زمان كه هنوز چیز قابل رؤیتی خلق نشده بود،

يگانه و تنهاست، از زمانی که كسى نبوده تا با او انس گيرد، و يا از فقدانش وحشت كند.

خلقت را آغاز كرد و موجودات را آفريد، بدون نياز به فكر و انديشه يا استفاده از تجربه‌اى، بى آن كه نیازمند ابزاری برای حركت باشد. [و تصمیمش برای آفریدن] از روی اضطراب نبود.

[پس از آغاز خلقت] پدید آوردن هریک از موجودات را به وقت مناسب خود موکول ساخت و موجودات گوناگون را هماهنگ كرد و در هر كدام، غريزه‌ی خاصّ خودش را قرار داد، و غرائز را همراه آنان گردانيد.

پيش از آن كه موجودات را بيافريند، از تمام جزئيّات و جوانب آنها آگاهى داشت، و حدود و پايان آنها را مى‌دانست ...»[39]

خدایی که هدایتگران آسمانی معرفی می‌کنند، خدایی نیست که وجودش محتاج اثبات باشد. بلکه خدای معرفی شده در مکتب شیعه، روشن‌ترین شیء در عالم است. حسین بن علی علیه السلام (سومین جانشین رسول خاتم) می‌‌فرماید:

«[الهی] کِی و کجا غایب بودی؟! تا محتاج دلیلی باشی که بر تو دلالت کند؟! ... کور است چشم [دلی] که تو را [همراه و] مراقب خود نمی‌بیند.»[40]

و خلاصه آنکه با مراجعه به رسول خاتم و جانشینان پاکش می‌‌یابیم:

-    خداوند متعال هیچ شریک و همتایی ندارد.[41]

-    با حواس پنجگانه درک نمی‌‌شود.[42]

-    با چشم سر دیده نمی‌‌شود.[43]

-    به هیچ وجه قابل تصور نیست و هر تصوری که از خدا به ذهن‌‌‌مان برسد، غلط است.[44] چراکه هر تصویری در حیطه‌ی قدرتِ تصورِ ماست و حال آنکه ما مخلوق خداییم و مخلوق، هیچگاه توان احاطه بر خالق خود را ندارد.

-    به هیچ چیز شبیه نیست و شبیه دانستن خدا به مخلوقی از مخلوقاتش یا صفتی از آنها، بزرگ‌‌ترین اهانت به خداوند متعال است.[45]

-    نه با حواس، نه با فکر، نه با خیال، نه با عقل و نه با هیچ ابزار دیگری نمی‌‌توان به خدا راه پیدا کرد و حقیقتش را وصف نمود.

-    حرکت نمی‌‌کند و زمان بر او تاثیری ندارد. چراکه او خود، خالق زمان و مکان است.[46]

-    زاییده نشده و نمی‌‌زاید.[47]

-    جسم ندارد و مادّه نیست؛[48] نور نیست؛[49] روح نیست؛[50]و از هر صفت و کیفیتی که مخلوقاتش دارا هستند، به دور است.

-    قدرت مطلق بر هستی است[51] و هیچ چیز حتی تقدیراتی که خود مقدّر فرموده، او را محدود نمی‌‌کند. هر لحظه هر چه اراده کند، همان می‌‌شود و دستش برای هیچ کاری بسته نیست.[52]

-    حیات و مرگ همه‌ی مخلوقات، در اختیار و اراده‌ی اوست.[53]

-    بی نیاز مطلق است و همگان به او نیازمندند.[54]

-    به همه چیز آگاه است.[55] حتی آنچه در ذهن آدمی می‌‌گذرد![56]

-    ...

آری؛ اینچنین است خدای مکتب تشیّع!

نتیجه‌ی باورمندی به چنین خدایی سبب می‌‌شود یک فرد شیعه، پیوسته خدا را ناظر و آگاه نسبت به افکار، نیّات، اعمال و رفتار خود بداند؛ همواره دست او را باز ببیند و نسبت به خالق و مالک خود در حال خوف و رجا باشد. یعنی نه خود را بابت کاستی‌هایی که در عبودیتش داشته، از عقوبت معبود در امان می‌‌داند (خوف) و نه از رحمتش مأیوس و ناامید می‌‌گردد (رجا).[57]چنین حالتی شخص را به انسانی متعادل و متعالی تبدیل می‌‌کند که همیشه مراقب رفتار و اعمالش است؛ دیگران از فکر و دست و زبانش در امان هستند و همواره از او امیدِ خیر و نیکی به دیگران می‌‌رود. او جز در راه حق و تایید عقل، قدمی بر نمی‌‌دارد و رضایت خدا را بر خواسته‌ی نفس ترجیح می‌‌دهد.

   

Bulletsنکات مهم این جلسه:

-    ارزش هر مکتب، به نوع و کیفیت معرفی خدا، انسان و رابطه‌ی مخلوق با خالق است.

-    بنیادی‌ترین اصل اعتقادی در اسلام، «توحید» به معنای یکتا و بی‌مانند دانستن خداوند و همچنین بی‌شریک بودن او در خلق جهان است.

-    اولین مرحله در دین داری، شناخت (معرفت) خداوند است و در مکتب تشیّع، مقدمه‌ی این شناخت، شناخت «خود» است.

-    با مراجعه به خودِ واقعیِ خویش (خودشناسی)، فقر وجودی خود را وجدان کرده، متوجه خالق و نگهدارنده‌ای می‌‌شویم که حیات، توانمندی و همه‌ی رزق مادی و معنوی‌‌‌مان از او و در ید قدرت و اراده‌ی اوست.

-    خداوند مهربان از روی رحمتش، معرفت خود را به بندگانش مرحمت فرموده. وگرنه از آنجا که ما مخلوقات ضعیف هیچ احاطه‌ای بر خالق نداریم، به خودیِ خود نمی‌‌توانستیم او را بشناسیم. به این معرفت اولیه که همه‌ی انسان‌ها با آن به دنیا می‌‌آیند «معرفت فطری» می‌‌گویند.

-    بر اثر غفلت، گناه، حق ناپذیری و عقل گریزی، کم کم معرفت فطری محجوب می‌‌شود.

-    فرستادگان الهی با یادآوریِ فقر وجودی و قدرت و عظمت خداوند متعال، حجاب از معرفت فطریِ مردم می‌‌زدایند و در مرحله‌ی بعد به این معرفت، عمق می‌‌بخشند.

-    شناخت خداوند متعال از جانب ما محال و ممتنع است. تنها راه شناخت خدا به دستور خودش، مراجعه به هدایتگرانی است که خودِ خدا مربی توحیدشان ساخته است.

-    بر اساس آموزه‌های هدایتگران آسمانی خداوند متعال دارای اسماء متعددی است. هر کدام از این اسامی، به زاویهای خاص از معرفت خدا اشاره می‌‌کنند که در دیگری نیست. با این وجود، مجموع معرفت این اسم‌ها در نام «الله» جمع است.

-    کلمه‌ی «الله» از دو بخش «الـ» (نشانه‌ی معرفه) و «اله» (به معنای تحیّر) تشکیل شده و به معنای معبودی است که با همه‌ی وجود می‌‌یابی «هست»؛ اما در چیستی و ماهیتش واله و حیران و سرگردانی. در مکتب تشیّع، جامع‌‌ترین نام خداوند متعال است و جز بر او به موجود دیگری اطلاق نمی‌گردد.

-    بالاترین درجه‌ی اعتقاد به توحید، ایمان به «بداء» به معنای باز دیدن دست خدا در انجام هر کاری و از نو آغاز کردنِ تقدیرات و تغییر سرنوشت‌هاست.

-    اعتقاد به خدای مکتب تشیع، سبب می‌‌شود انسان همواره خدا را بر احوالات خود ناظر ببیند، در حال خوف و رجا باشد و جز در راه حق و تایید عقل قدمی بر ندارد.www.mohammadivu.org.MOHR

    

   

   

 



[1] پیامبر رحمت به مردم می‌فرمودند: "قُولُوا لَا إِلَهَ‏ إِلَّا اللَّهُ‏ تُفْلِحُوا" یعنی: بگویید خدایی جز الله نیست تا رستگار شوید: بحارالانوار، ج 18، ص 202.

[2] قرآن کریم، سوره اخلاص، آیه 1.

[3] قرآن کریم، سوره صافات، آیه 35. ؛ سوره محمد، آیه 19.

[4] قرآن کریم، سوره نحل، آیه 22. ؛ سوره انبیاء، آیه 108. ؛ سوره فصلت، آیه 6.

[5] در بخش «معرفت فطری» در همین درس، بیشتر به این موضوع پرداخته خواهد شد.

[6] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَ‏ اللَّهُ ..." یعنی: و اگر از آنها (مشرکان) بپرسی چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را مسخّر کرده به یقین خواهند گفت «الله»: قرآن کریم، سوره عنکبوت، آيه 61.

[7] در قرآن کریم چنین می‌خوانیم:

-    "لا إِلهَ إِلا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَیْ ءٍ ..." یعنی: هيچ معبودى جز او نيست، آفريننده‌ی هر چيزى است: سوره انعام، آیه 102.

-    "لِلّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الارْضِ وَ ما فِیهِنَّ ..." یعنی: فرمانروايى آسمانها و زمين و آنچه در آنهاست از آنِ خداست، و او بر هر چيزى تواناست: سوره مائده، آیه 120.

-    "فَلِلّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَ رَبِّ الارْضِ رَبِّ الْعالَمِینَ" یعنی: پس سپاس از آن خداست؛ پروردگار آسمانها و پروردگار زمين، پروردگار جهانيان: سوره جاثیه، آیه 36.

[8] در قرآن کریم چنین می‌خوانیم: "قالَ رَبُّنَا الَّذي أَعْطى‏ كُلَّ شَيْ‏ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى" یعنی: گفت پروردگار ما كسى است كه آفرينش هر چيزى را به او عطا كرده سپس هدايتش نموده است: سوره طه، آیه 50.

[9] خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

-    "أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدىً‏" یعنی: آیا انسان گمان می‌کند بی هدف رها می‌شود؟: سوره قیامه، آیه 36.

-    "أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ" یعنی: آیا گمان نموده‌اید که ما شما را برای عبث و بیهوده آفریده‌ایم و اینکه شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟: سوره مومنون، آیه 115.

-    "وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلا ..." یعنی: و آسمان‌ها و زمین و هر آنچه بین‌شان است را باطل نیافریدیم: سوره ص، آیه 27.

-    "وَ هُوَ الَّذي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَق‏ ..." یعنی: و اوست کسی که آسمان‌ها و زمین را به حق خلق کرد: سوره انعام، آیه 73.

-    "وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ‏" یعنی: و ما آسمان و زمین و آنچه بین‌شان است را به عنوان بازیچه و سرگرمی خلق نکردیم: سوره انبیاء، آیه 16.

[10] "فَلِلّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَ رَبِّ الارْضِ رَبِّ الْعالَمِینَ" یعنی: پس حمد از آنِ خداست؛ پروردگار آسمانها و پروردگار زمين، پروردگار جهانيان: قرآن کریم، سوره جاثیه، آیه 36.

[11] امیر مومنان در وصف خدا چنین فرموده‌اند: "الَّذِي لَا مِنْ شَيْ‏ءٍ كَان‏" یعنی: کسی که از چیزی خلق نشده است: التوحید (للصدوق)، ص 41.

[12] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "لَيْسَ كَمِثْلِهِ‏ شَيْ‏ء" یعنی: [خدا] شبیه هیچ چیز نیست: سوره شوری، آيه 11.

[13] امام باقر علیه السلام (پنجمین جانشین پس از رسول خاتم) می‌فرمایند: "کُلَّمَا مَيَّزْتُمُوهُ بِأَوْهَامِکُمْ فِي أَدَقِّ الْمَعَانِي فَهُوَ مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثْلُکُمْ مَرْدُودٌ إِلَيْکُمْ‏" هر آنچه [از ذات خدا] در ذهن شما بیاید، در دقیق‌‏ترین جلوه‌‏ها و مفهوم‌‏هایش، [خدا نیست، بلکه] او هم مثل شما مخلوق و ساخته‌ی [ذهن] شماست و بازگشت آن نیز به خودِ شماست: بحارالانوار، ج 110، ص 34. ؛ امام جواد علیه السلام (نهمین جانشین رسول خاتم) نیز می‌فرماید: "فَمَا وَقَعَ وَهْمُكَ عَلَيْهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَهُوَ خِلَافُهُ لَا يُشْبِهُهُ شَيْ‏ءٌ وَ لَا تُدْرِكُهُ الْأَوْهَامُ ُ كَيْفَ تُدْرِكُهُ الْأَوْهَامُ وَ هُوَ خِلَافُ مَا يُعْقَلُ وَ خِلَافُ مَا يُتَصَوَّرُ فِي الْأَوْهَام‏ ..." یعنی: هر چه که به ذهنت بیايد، خدا جز او باشد، چيزى به او شبیه نیست و اوهام او را درک نكنند، چگونه اوهام به كُنه ذاتش رسد با آنكه در عقل نگنجد و هر چه در تصور و فهم در آيد مخالف آن باشد: التوحید (للصدوق)، ص 106.

[14] "یَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْديهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحيطُونَ‏ بِهِ عِلْماً" یعنی: [خداوند] آنچه را در پیش دارند و آنچه را پشت سر نهاده‌اند، می‌داند، اما آنها احاطه علمی به او ندارند: قرآن کریم، سوره طه، آيه 110.

[15] امام رضا علیه السلام (هشتمین جانشین رسول خاتم) می‌فرماید: "أَوَّلُ عِبَادَةِ اللَّهِ مَعْرِفَتُهُ وَ أَصْلُ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَوْحِيدُه‏" یعنی: اولین قدم بندگی خدا، شناخت اوست و پایه‌ی شناخت خدا، یکتا دانستنِ اوست: التوحید (للصدوق)، ص 34. ؛ امیرمومنان نیز می‌فرماید: "اَوّلُ الدّینِ مَعرِفَتُهُ" یعنی: سرآغاز دین، معرفت خداوند است: بحارالانوار، ج 4، ص 247.

[16] "مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبّهُ": بحارالانوار، ج 2، ص 32.

[17] گزیده‌ای از مناجات حضرت امیر در مسجد کوفه: بحارالانوار، ج 91، ص 109.

[18] بنگرید به پاورقی شماره 6.

[19] "إِنَّ الْخَالِقَ لَا يُوصَفُ إِلَّا بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَه‏" یعنی: همانا خالق جز آنگونه که خود، خودش را وصف می‌کند، قابل توصیف نیست: التوحید (للصدوق)، ص 61.

[20] فطرت، از ریشه‌ی فَطَرَ به معنای خلقت نخستین است: "الفطره: الابتداء و الاختراع": لسان العرب، ذیل واژه الفطر.

-     فطرت، غریزه نیست؛ چراکه غریزه هدایتی عمومی است که از جانب خدا در سرشت انسان و حیوان قرار داده شده است (مانند غریزه‌ی گرسنگی که جاندار را به سوی تامین غذا هدایت می‌کند) ولی فطرت، تنها به آدمی اختصاص دارد و منشأ رشد و کمالات انسانی است.

-    فطرت، گرایش به خدا نیست؛ چراکه گرایش، متأخر از معرفت است. یعنی تا نسبت به شیئی معرفت و شناخت وجود نداشته باشد، گرایشی هم به سوی آن ایجاد نمی‌شود. حال آنکه فطرت، به معنای خلقت اولیه بود. پس نمی‌تواند پیش از آن شناختی وجود داشته باشد.

-    فطرت، توانِ خداشناسی نیست؛ زیرا توان خداشناسی در صورت عدم شناخت خدا به فرد داده می‌شود. در حالی که با مراجعه به خویش می‌یابیم خدایی هست که بخشنده، قادر، عالم، رازق و ... است و چنین بینشی را به واسطه‌ی تلاش و توان خود کسب نکرده‌ایم.

-    فطرت، عقیده به خدا نیست، چون اعتقاد، فعلی اختیاری است که آدمی پس از شناخت، آگاهانه و آزادانه آن را انتخاب می‌کند.

-    بلکه فطرت، معرفت اولیه‌ای است درباره‌ی خدا، حجت‌های خدا، عقل و ... که در وجود همه‌ی انسان‌ها توسط خالق متعال نهادینه شده است.

[21] امیر مومنان می‌فرمایند: "فَبَعَثَ فِیهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَیهِمْ أَنْبِیاءَهُ لِیسْتَأْدُوهُمْ مِیثَاقَ فِطْرَتِهِ ..." یعنی: [خداوند] پیامبران را به میان مردم فرستاد و از پى یكدیگر آمدند تا از مردم بخواهند آن عهد را كه فطرت‌شان بر آن سرشته شده، به جاى آرند ...: نهج البلاغه (للصبحی)، خطبه 1، ص 43. ؛ همچنین امام صادق علیه السلام (ششمین جانشین رسول خاتم) می‌فرمایند: "الْأَوْصِيَاءُ هُمْ أَبْوَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّتِي يُؤْتَى مِنْهَا وَ لَوْلَاهُمْ مَا عُرِفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ" یعنی: اوصياء ابواب خدايند كه از آن ابواب به خدا رسيده مى‌شود و اگر آنها نباشند، خداوند شناخته نمى‌شود: کافی (ط – الاسلامیه)، ج 1، ص 193. ؛ و نیز می‌فرمایند: "لَوْ لَا نَحْنُ مَا عُرِفَ اللَّه‏" یعنی: اگر ما نبودیم خدا شناخته نمی‌شد: التوحید (للصدوق)، ص 290.

[22] در لغتنامه‌ی عربی چنین آمده: "اسم: نام. گويند: اصل آن سمو است همزه اول عوض از واو است و گويند: اصل آن وسم بمعنى علامت است واو بهمزه قلب شده. و آن لفظى است كه بر چيزى گذاشته شود تا از ديگر چيزها متمايز گردد ... اسم هر چيز علامت و نشانه آن است‏": قاموس قرآن، ج 4، ص 328. (ذیل ریشه «سمو»)

[23] بنگرید به دعای «جوشن کبیر» در کتاب مفاتیح الجنان.

[24] امام حسن عسکری علیه السلام (یازدهمین جانشین رسول خاتم) فرموده‌اند: "الرَّحْمَنُ الْعَاطِفُ عَلَى خَلْقِهِ بِالرِّزْقِ لَا يَقْطَعُ عَنْهُمْ مَوَادَّ رِزْقِهِ وَ إِنِ انْقَطَعُوا عَنْ إِطَاعَتِهِ" یعنی: رحمان همان کسی است که شدیداً برای بخشیدن روزی به بندگانش متمایل است و روزیِ خود را از آنان قطع نکند، گرچه آنان از اطاعتش جدا گردند: بحارالانوار، ج 4، ص 183.

[25] امام حسن عسکری علیه السلام (یازدهمین جانشین رسول خاتم) فرموده‌اند: " رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مِنْ رَحْمَتِهِ أَنَّهُ خَلَقَ مِائَةَ رَحْمَةٍ جَعَلَ مِنْهَا رَحْمَةً وَاحِدَةً فِي الْخَلْقِ كُلِّهِمْ فَبِهَا يَتَرَاحَمُ النَّاسَ وَ تَرْحَمُ الْوَالِدَةُ وَلَدَهَا وَ تَحْنُو الْأُمَّهَاتِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى أَوْلَادِهَا فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَضَافَ هَذِهِ الرَّحْمَةَ الْوَاحِدَةَ إِلَى تِسْعٍ‏ وَ تِسْعِينَ‏ رَحْمَةً فَيَرْحَمُ بِهَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ص ثُمَّ يُشَفِّعُهُمْ فِيمَنْ يُحِبُّونَ لَهُ الشَّفَاعَةَ مِنْ أَهْلِ الْمِلل" یعنی: رحیم است با بندگان مؤمنش و از رحمت اوست که صد رحمت جلوه داد، از آن صد رحمت یکی را در همه خلایق و آفریده‌ها قرار داد، و به سبب آن مردم به یکدیگر مهربان و دلسوزند و مادر به فرزندش مهربان! و به همین خاطر در جهان حیوانات همه ماده‌ها بر اولادشان عطوفت دارند، پس هنگامی که رستاخیز فرا رسد آن یک رحمت را به نود و نه بخش دیگر بیفزاید و با آن به امت بزرگ محمد صلی الله علیه و آله و سلّم احسان نماید ...: بحارالانوار، ج 4، ص 183. ؛ رسول خاتم نیز فرموده اند: "اِنَّ لِلّهِ عَزَّوَجَلَّ مِاَهَ رَحْمَه، وَ اِنَّهُ اَنْزَلَ مِنْها واحِدَهً اِلَى الاَرْضِ فَقَسَمَها بَیْنَ خَلْقِهِ بِها یَتَعاطَفُونَ وَ یَتَراحَمُونَ، وَ اُخَرُ تِسْعَ وَ تِسْعِیْنَ لِنَفْسِهِ یَرْحَمُ بِها عِبادَهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ" یعنی: خداوند بزرگ صد باب رحمت دارد که یکى از آن را به زمین نازل کرده است، و در میان مخلوقاتش تقسیم نموده و تمام عواطف و محبتى که در میان موجودات است از پرتو همان است، ولى نود و نه قسمت را براى خود نگاه داشته و در قیامت بندگانش را (یعنی آنها که عبودیتش را به جا آورده‌اند) مشمول آن مى‌سازد: روضة المتقین (ط – القدیمیه)، ج 2، ص 318.

[26] بنگرید به قاموس قرآن، ج 1، ص 96 و 97.

[27] "اللَّهُ‏ مَعْنَاهُ الْمَعْبُودُ الَّذِي يَأْلَهُ فِيهِ الْخَلْقُ وَ يُؤْلَهُ إِلَيْهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْمَسْتُورُ عَنْ‏ دَرْكِ‏ الْأَبْصَارِ الْمَحْجُوبُ عَنِ الْأَوْهَامِ وَ الْخَطَرَاتِ": توحید (للصدوق)، ص 89.

[28] "اللَّهُ مَعْنَاهُ الْمَعْبُودُ الَّذِي أَلِهَ الْخَلْقُ عَنْ دَرْكِ مَائِيَّتِهِ وَ الْإِحَاطَةِ بِكَيْفِيَّتِهِ وَ يَقُولُ الْعَرَبُ أَلِهَ الرَّجُلُ إِذَا تَحَيَّرَ فِي الشَّيْ‏ءِ فَلَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْماً وَ وَلِهَ إِذَا فَزِعَ إِلَى شَيْ‏ءٍ مِمَّا يَحْذَرُهُ وَ يَخَافُهُ فَالْإِلَهُ هُوَ الْمَسْتُورُ عَنْ حَوَاسِّ الْخَلْق‏": همان.

[29] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "تَبارَكَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلی كُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ" یعنی: والا [و بزرگوار‏] است آنكه فرمانروايى به دست اوست و او بر هر چيزى تواناست: سوره ملک، آیه 1.

[30] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

-     "وَ اللّهُ غالِبٌ عَلی أَمْرِهِ" یعنی: و خداوند بر کار خویش تسلط کامل دارد: سوره یوسف، آیه 21.

-     "بِیَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَیْ ءٍ" یعنی: ملکوت (فرمانروایی، مالکیت و حاکمیت) همه چیز به دست اوست: سوره یس، آیه 83.

-     "وَ اللّهُ یَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ" یعنی: و خداوند حكم می‌كند و برای حكم او باز دارنده‌ای نيست: سوره رعد، آیه 41.

[31] مثلا وقتی گفته می‌شود «بَدا لَهُ فِی الْأَمْرِ بَدَأَ»، به این معناست که در این موضوع، رأی جدیدی پیدا شد. و هنگامی که گفته می‌شود «بَدا لی بَدَاء» به این معناست که نظر و رأی تغییر کرده است: لسان العرب، ذیل واژه «بدا».

[32] قرآن کریم، سوره رعد، آیه 39.

[33] به عنوان نمونه خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: "وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ ..." یعنی: یهود گفتند دست [قدرت] خدا بسته است: قرآن کریم، سوره مائده، آیه 64.

[34] "بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنفِقُ كَيْفَ يَشَاء ..." یعنی: بلکه دستان خدا باز است و به هر طور که دلش بخواهد، انفاق می‌کند: همان.

[35] امام صادق علیه السلام (ششمین جانشین رسول خاتم) می‌فرمایند: "إِنَّ اللَّهَ يُقَدِّمُ مَا يَشَاءُ وَ يُؤَخِّرُ مَا يَشَاءُ وَ يَمْحُو مَا يَشَاءُ وَ يُثْبِتُ مَا يَشَاءُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (سوره رعد، آیه 39) ... فَكُلُّ أَمْرٍ يُرِيدُهُ اللَّهُ فَهُوَ فِي عِلْمِهِ قَبْلَ أَنْ يَصْنَعَهُ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ يَبْدُو لَهُ إِلَّا وَ قَدْ كَانَ فِي عِلْمِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَبْدُو لَهُ مِنْ جَهْل‏" یعنی: خدا هر چه را بخواهد پیش می‌‏اندازد و هر چه را بخواهد مؤخر می‌‏کند و هرچه را بخواهد محو و هر چه را بخواهد اثبات می‌‏کند و اُمّ الکتاب (کتاب مادر) نزد اوست و هر چیزی را که خدا اراده می‏‌کند پیش از آن که آن را پدید آورد، در علم او وجود دارد، چیزی بر او آشکار نمی‌‏شود مگر این که در علم او بوده است، همانا برای خدا از روی جهل آشکار نمی‌‏شود: بحارالانوار، ج 4، ص 121.

[36] "ما عُبِدَ الله بِشیءٍ مِثلِ البَداء": کافی (ط - الاسلامیه)، ج 1، ص 148.

[37] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "فَإِذا رَكِبُوا فِی الْفُلْكِ دَعَوُا اللّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ فَلَمّا نَجّاهُمْ إِلَی الْبَرِّ إِذا هُمْ یُشْرِكُونَ" یعنی: و چون در كشتى سوار شوند خداى را با اخلاص در دین می‌خوانند، و چون به سوى خشكى برهاندشان آنگاه [دوباره] شرک مى‏ورزند: سوره عنکبوت، آیه 65.

[38] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُون‏ * إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصين" یعنی: پاک است خداوند از هر آنچه وصف مى‏كنند؛ مگر آنچه بندگان ويژه و برگزيده‌ی خدا [از او وصف می‌کنند]: ىسوره صافات، آیه 159 و 160.

[39] أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُهُ وَ كَمَالُ‏ مَعْرِفَتِهِ‏ التَّصْدِيقُ‏ بِهِ وَ كَمَالُ التَّصْدِيقِ بِهِ تَوْحِيدُهُ وَ كَمَالُ تَوْحِيدِهِ الْإِخْلَاصُ لَهُ وَ كَمَالُ الْإِخْلَاصِ لَهُ نَفْيُ الصِّفَاتِ عَنْهُ لِشَهَادَةِ كُلِّ صِفَةٍ ... فَمَنْ وَصَفَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَقَدْ قَرَنَهُ وَ مَنْ قَرَنَهُ فَقَدْ ثَنَّاهُ وَ مَنْ ثَنَّاهُ فَقَدْ جَزَّأَهُ وَ مَنْ جَزَّأَهُ فَقَدْ جَهِلَهُ وَ مَنْ‏ جَهِلَهُ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ وَ مَنْ أَشَارَ إِلَيْهِ فَقَدْ حَدَّهُ وَ مَنْ حَدَّهُ فَقَدْ عَدَّهُ وَ مَنْ قَالَ فِيمَ فَقَدْ ضَمَّنَهُ وَ مَنْ قَالَ عَلَامَ فَقَدْ أَخْلَى مِنْهُ: كَائِنٌ لَا عَنْ حَدَثٍ مَوْجُودٌ لَا عَنْ عَدَمٍ مَعَ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا بِمُقَارَنَةٍ وَ غَيْرُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ لَا بِمُزَايَلَةٍ فَاعِلٌ لَا بِمَعْنَى الْحَرَكَاتِ وَ الْآلَةِ بَصِيرٌ إِذْ لَا مَنْظُورَ إِلَيْهِ مِنْ خَلْقِهِ مُتَوَحِّدٌ إِذْ لَا سَكَنَ يَسْتَأْنِسُ بِهِ وَ لَا يَسْتَوْحِشُ لِفَقْدِهِ‏ أَنْشَأَ الْخَلْقَ إِنْشَاءً وَ ابْتَدَأَهُ ابْتِدَاءً بِلَا رَوِيَّةٍ أَجَالَهَا وَ لَا تَجْرِبَةٍ اسْتَفَادَهَا وَ لَا حَرَكَةٍ أَحْدَثَهَا وَ لَا هَمَامَةِ نَفْسٍ اضْطَرَبَ فِيهَا أَحَالَ الْأَشْيَاءَ لِأَوْقَاتِهَا وَ [لَاءَمَ‏] لَأَمَ بَيْنَ مُخْتَلِفَاتِهَا وَ غَرَّزَ غَرَائِزَهَا وَ أَلْزَمَهَا أَشْبَاحَهَا عَالِماً بِهَا قَبْلَ ابْتِدَائِهَا مُحِيطاً بِحُدُودِهَا وَ انْتِهَائِهَا عَارِفاً بِقَرَائِنِهَا وَ أَحْنَائِهَا": نهج البلاغه (للصبحی)، خطبه 1، ص 39 و 40.

[40] "مَتی غِبتَ حتی تَحتاجُ اِلی یَدّلُ دَلِیلٍ عَلیک؟! ... عَمِیَتْ عَیْنٌ لا تَراكَ عَلَیْها رَقیباً": بخشی از دعای عرفه: بحارالانوار، ج 95، ص 226.

[41] در قرآن کریم چنین می‌خوانیم:

-    "وَ قُلِ الحَمْدُ للهِ لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ یَكُنْ لَهُ شَرِیكٌ فِی الْمُلْكِ ِ وَ لَمْ يَكُن لَّهُ وَلىٌّ مِّنَ الذُّل" یعنی: و بگو سپاس خداوند را كه نه فرزندى گزيده است و نه او را در فرمانروايى شریکی و نه او را از سرِ زبونى، سرپرستى است: سوره اسراء، آیه 111.

-    "لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَن يَتَّخِذَ وَلَدًا لاَّصْطَفَى‏ مِمَّا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ سُبْحانَهُ هُوَ اللّهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ" یعنی: اگر خداوند می‌خواست فرزندى برگزيند از [ميان] آنچه می‌آفريند، هر چه می‌خواست برمی‌گزيد؛ پاک و منزّه است او؛ خدای یگانه‌ی چیره بر همه چیز: سوره زمر، آیه 4.

-     "لَيْسَ كَمِثْلِهِ‏ شَيْ‏ء" یعنی: [خدا] شبیه هیچ چیز نیست: سوره شوری، آيه 11.

[42] امام صادق علیه السلام (ششمین جانشین رسول خاتم) می‌فرمایند: "الْحَمْدُ لِلَّه‏ الَّذِي لَا يُحَسُّ وَ لَا يُجَسُّ وَ لَا يُمَسُّ وَ لَا يُدْرَكُ بِالْحَوَاسِّ الْخَمْسِ وَ لَا يَقَعُ عَلَيْهِ الْوَهْمُ وَ لَا تَصِفُهُ الْأَلْسُنُ وَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ حَسَّتْهُ الْحَوَاسُّ أَوْ لَمَسَتْهُ الْأَيْدِي فَهُوَ مَخْلُوق ..." یعنی: ستایش مخصوص خداوندی است که نه با حواس، نه با تجسّسِ بدنی، نه با لمس دانسته و شناخته نمی‌شود و با حواس پنج گانه درک نمی‌گردد و خیال بر او واقع نمی‌شود و زبان‌ها نمی‌توانند او را توصیف کنند. چراکه هر آنچه توسط حواس حس شود یا با دست لمس گردد، مخلوق است: التوحید (للصدوق)، ص 75.‏

[43] امیرمومنان به شخصی که پرسیده بود آیا خدا را می‌توان دید فرمود: "لَمْ تَرَهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْأَبْصَارِ وَ لَكِنْ رَأَتْهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَان‏" یعنی: چشمهای ظاهری او را درک نمی‌کند اما دلها به وسیله‌ی حقایق ایمان او را می‌بیند: التوحید (للصدوق)، ص 308.‏

[44] امام جواد علیه السلام (نهمین جانشین رسول خاتم) می‌فرمایند: "... خِلَافُ مَا يُتَصَوَّرُ فِي الْأَوْهَام‏ ..." یعنی: [خدا] خلافِ آن چیزی است که در اوهام تصور می‌شود: بنگرید به پاورقی شماره 13.

[45] امام رضا علیه السلام (هشتمین جانشین رسول خاتم) می‌فرمایند: "سُبْحَانَكَ مَا عَرَفُوكَ وَ لَا وَحَّدُوكَ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ وَصَفُوكَ سُبْحَانَكَ لَوْ عَرَفُوكَ لَوَصَفُوكَ بِمَا وَصَفْتَ بِهِ نَفْسَكَ سُبْحَانَكَ كَيْفَ طَاوَعَتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ شَبَّهُوكَ بِغَيْرِكَ إِلَهِي لَا أَصِفُكَ إِلَّا بِمَا وَصَفْتَ بِهِ نَفْسَكَ وَ لَا أُشَبِّهُكَ بِخَلْقِك اَنتَ اَهلٌ لِکُلِّ خَیرٍ فَلا تَجعَلِنی مِنَ القَومِ الظّالِمینَ" یعنی: منزهی تو، تو را نشناختند و یگانه‌ات ندانستند، از‌‌ این رو برایت صفت ساختند. منزهی تو! اگر تو را می‌شناختند، به آنچه خود را توصیف کرده‌‌ای‌ وصف می‌کردند. منزهی تو! چگونه به خود اجازه دادند که تو را به دیگری تشبیه کنند! بار خدایا! من تو را جز به آنچه خود وصف کرده‌‌ای‌ وصف نمی‌کنم و به مخلوقاتت شبیه نمی‌سازم، تو هر خیری را سزاواری، مرا از مردم ستمگر قرار مده!: التوحید (للصدوق)، ص 114.‏

[46] امام باقر علیه السلام (پنجمین جانشین رسول خاتم) در پاسخ به مردی که پرسیده بود پروردگارت از چه زمانی بوده، فرمودند: "وَيْلَكَ إِنَّمَا يُقَالُ لِشَيْ‏ءٍ لَمْ يَكُنْ فَكَانَ مَتَى كَانَ إِنَّ رَبِّي تَبَارَكَ وَ تَعَالَى كَانَ لَمْ يَزَلْ حَيّاً بِلَا كَيْفٍ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كَانَ وَ لَا كَانَ لِكَوْنِهِ كَيْفٌ وَ لَا كَانَ لَهُ أَيْنٌ وَ لَا كَانَ فِي شَيْ‏ءٍ وَ لَا كَانَ عَلَى شَيْ‏ءٍ وَ لَا ابْتَدَعَ لِكَوْنِهِ مَكَاناً ..." یعنی: وای بر تو! «از کِی بوده» مخصوص موجودی است كه زمانى وجود نداشته، اما پروردگار من تبارک و تعالى بدون داشتنِ کیفیت پیوسته حیات داشته و بودن [به معنای به وجود آمدن] برای او متصور نیست و برای وجودش کیفیتی قابل تعریف نیست، برای او مكانى وجود ندارد، در چيزى نيست و بر روی چيزى قرار ندارد، و براى وجود خود، مكانى پديد نياورده: التوحید (للصدوق)، ص 173.‏

[47] "لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ * وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَد" یعنی: کسی را نزاییده و زاییده نشده * و او را هیچ همتایی نیست: قرآن کریم، سوره اخلاص، آیات 3 و 4.

[48] مادّه، مخلوقی از مخلوقات خداست. یعنی اول خدا بوده بعد مادّه به وجود آمده. پس نمی‌شود خدا از مادّه درست شده باشد. اگر خدا را مادّی و دارای جسم فرض کنیم، آن وقت باید برایش اندازه، بُعد، جرم، رنگ، بو و سایر خواص مادّه را متصور شویم. در حالی که خدا هیچ حد و مرز و محدوده‌ای ندارد و در هیچ چیز حتی داشتن جسم، شبیه مخلوقاتش نیست. امام صادق علیه السلام (ششمین جانشین رسول خاتم) در توصیف خدای تعالی می‌فرمایند: "لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْ‏ءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (سوره شوری، آیه 11) لَا يُحَدُّ وَ لَا يُحَسُّ وَ لَا يُجَسُّ وَ لَا يُمَسُّ وَ لَا تُدْرِكُهُ الْحَوَاسُّ وَ لَا يُحِيطُ بِهِ شَيْ‏ءٌ لَا جِسْمٌ وَ لَا صُورَةٌ وَ لَا تَخْطِيطٌ وَ لَا تَحْدِيد" یعنی: [خدا] مانند چیزی نیست و شنوای بیناست. او محدود نشده و محسوس هم نمی‌شود، قابل جستجوی بدنی و قابل لمس نیست. حواس (پنج گانه انسانی) او را درک نمی‌کنند و چیزی، بر او احاطه پیدا نمی‌کند، جسم نیست، صورت نیست، محدوده و اندازه‌ای ندارد: التوحید (للصدوق)، ص 98.‏

[49] نور، مخلوقی از مخلوقات خداست و خدا منزّه است از هر شباهتی به مخلوقاتش. اما برخی به غلط می‌پندارند خدا از جنس نور است و به این آیه از قرآن کریم استناد می‌کنند که می‌فرماید: «اللَّهُ‏ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض» (سوره نور، آیه 35.) در حالی که خداوند متعال، علم و فهمِ قرآن را فقط و فقط به رسول خاتم و 12 جانشین پاکش عطا فرموده. با مراجعه به ایشان می‌یابیم که مقصود از آیه‌ی فوق این است که: "هَادٍ لِأَهْلِ السَّمَاءِ وَ هَادٍ لِأَهْلِ الْأَرْض" یعنی: خدا برای اهل آسمان و برای اهل زمین هدایتگر است: امام رضا علیه السلام (هشتمین جانشین رسول خاتم)، التوحید (للصدوق)، ص 155.‏

[50] روح هم مخلوقی از مخلوقات خداست و پیش از آنکه خلق شود، خالق متعال وجود داشته. پس چگونه خدا از جنس چیزی باشد که بعدا خودش خلق فرموده؟! بنابراین خدا نه از جنس روح است و نه دارای روح! بلکه روح، مخلوقی است از هزاران مخلوق خداوند قادر متعال. با این حال، عده‌ای ناآگاهانه به این آیه از قرآن کریم استناد می‌کنند که درباره‌ی خلقت حضرت آدم علیه السلام می‌فرماید: «وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی» (سوره حجر آیه 29. و سوره ص، آیه 72.) و اینچنین برداشت می‌کنند که خدا تکه‌ای از وجودش را در کالبد حضرت آدم علیه السلام قرار داده. در حالی که با مراجعه به رسول خاتم و 12 جانشین پاکش که به اراده‌ی خداوند متعال، علم تبیین و تفسیر قرآن در سینه‌شان قرار داده شده، متوجه می‌شویم مقصود آیه‌ی فوق این است که: خداوند از روحی که خود خلقش فرموده و مالک و صاحبش بوده، در کالبد آدم علیه السلام قرار داده است.امام صادق علیه السلام (ششمین جانشین رسول خاتم) در توضیح این آیه می‌فرمایند: «إِنَّ الرُّوحَ ... إِنَّمَا أَضَافَهُ إِلى‏ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ اصْطَفَاهُ عَلى‏ سَائِرِ الْأَرْوَاحِ، كَمَا قَالَ لِبَیْتٍ مِنَ الْبُیُوتِ‏: بَیْتِی، وَ لِرَسُولٍ مِنَ الرُّسُلِ: خَلِیلِی، وَ أَشْبَاهِ ذلِكَ، وَ كُلُّ ذلِكَ مَخْلُوقٌ، مَصْنُوعٌ، مُحْدَثٌ، مَرْبُوبٌ، مُدَبَّرٌ»" یعنی: [خداوند] آن روح را به خود نسبت داد، چرا که آن را بر ارواح دیگر برگزید، همان گونه که به خانه‌ای از میان همه‌ی خانه‌ها فرمود: خانه‌ی من ( که کعبه است) و نسبت به پیغمبری از میان پیامبران فرمود: خلیل من (حضرت ابراهیم علیه السلام) و مانند اینها و همه‌ی اینها آفریده، ساخته شده، پدید آمده، پروریده و تدبیر شده هستند: كافی، ج 1، ص 327.

[51] بنگرید به پاورقی شماره 29.

[52] بنگرید به توضیحات «بداء» ذیل «اعتقاد به بَداء بالاترین درجه از توحید» در همین درس.

[53] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "وَ اللّهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ" یعنی: و الله است که زنده می‌کند و می‌میراند و الله به هر آنچه انجام می‌دهید بینا (آگاه) است: سوره آل عمران، آیه 156. ؛ "وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا" یعنی: و اوست كه میراند و زنده كرد: سوره نجم، آیه 44.

[54] خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: "یا أَیُّهَا النّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللّهِ وَ اللّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ" یعنی: اى مردم، شمایید که به خدا نيازمنديد، و خداست كه بی‌نيازِ ستوده است: سوره فاطر، آیه 15.

[55] در قرآن کریم چنین می‌خوانیم: "أَنَّ اللّهَ بِكُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیمٌ" یعنی: همانا خداوند بر هر چیزی داناست: سوره بقره، آیه 231.

[56] در قرآن کریم چنین می‌خوانیم: "وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الانْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَ نَحنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيد" یعنی: و ما انسان را آفريده‌‏ايم و می‌‏دانيم كه نفس او چه وسوسه‌‏اى به او می‌‏كند، و ما از شاهرگ [او] به او نزديكتريم: سوره ق، آیه 16.

[57] "يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَخَافَ اللَّهَ خَوْفاً كَأَنَّهُ يُشْرِفُ عَلَى النَّارِ وَ يَرْجُوَهُ رَجَاءً كَأَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّة" یعنی: سزاوار است بنده‌ی مؤمن آن چنان از خدا احساس ناامنی کند که گویی در کنار آتش دوزخ قرار گرفته و آن گونه به او امیدوار باشد که گویی اهل بهشت است: بحارالانوار، ج 7، ص 311.

   

 
با عضويت در خبرنامه پايگاه علمي فرهنگي محمد (ص) از آخرين مطالب سايت باخبر شويد.
 
امروز:امروز:108
این هفته:این هفته:6336
در مجموع:در مجموع:2297854
Center
Pagerank